อาหารสัตว์น้ำถือเป็นปัจจัยสำคัญในการเพาะเลี้ยงสัตว์น้ำ เพราะมีผลโดยตรงต่อการเจริญเติบโต สุขภาพ และผลผลิตของสัตว์น้ำ การเลือกใช้อาหารที่มีคุณภาพและเหมาะสมกับความต้องการของสัตว์น้ำแต่ละชนิด จะช่วยให้สัตว์น้ำเจริญเติบโตได้ดี ใช้ระยะเวลาเลี้ยงสั้น และเพิ่มประสิทธิภาพการผลิตได้มากขึ้น
ปัจจุบันต้นทุนด้านอาหารสัตว์น้ำมีแนวโน้มสูงขึ้น ส่งผลให้เกษตรกรจำนวนมากหันมาสนใจการผลิตอาหารสัตว์น้ำจากวัตถุดิบพื้นบ้าน ซึ่งเป็นวัตถุดิบที่หาได้ง่ายในท้องถิ่น มีราคาถูก และสามารถนำมาประยุกต์ใช้เพื่อลดต้นทุนการผลิตได้ นอกจากนี้ยังสอดคล้องกับแนวทางการเพาะเลี้ยงสัตว์น้ำแบบอินทรีย์ที่เน้นความปลอดภัยต่อผู้บริโภคและเป็นมิตรต่อสิ่งแวดล้อม
สารอาหารที่สำคัญสำหรับสัตว์น้ำ
สัตว์น้ำต้องการสารอาหารที่เหมาะสมต่อการเจริญเติบโต โดยสารอาหารหลักที่สำคัญ ได้แก่ โปรตีน ไขมัน คาร์โบไฮเดรต วิตามิน และแร่ธาตุ ซึ่งแต่ละชนิดมีบทบาทแตกต่างกัน
- โปรตีนเป็นสารอาหารที่สำคัญที่สุดสำหรับสัตว์น้ำ เนื่องจากใช้ในการเจริญเติบโต ซ่อมแซมส่วนที่สึกหรอ สร้างฮอร์โมน เอนไซม์ และช่วยในการสืบพันธุ์ สัตว์น้ำจำเป็นต้องได้รับกรดอะมิโนที่จำเป็นจากอาหาร เพราะไม่สามารถสร้างขึ้นเองได้ ความต้องการโปรตีนของสัตว์น้ำแต่ละชนิดแตกต่างกัน เช่น ปลานิลต้องการโปรตีนประมาณ 20–40 เปอร์เซ็นต์ ขึ้นอยู่กับช่วงวัย ขณะที่ปลาช่อนและปลากะพงขาว ซึ่งเป็นปลากินเนื้อ ต้องการโปรตีนสูงถึงประมาณ 48 เปอร์เซ็นต์
- ไขมันและกรดไขมัน ไขมันเป็นแหล่งพลังงานสำคัญของสัตว์น้ำ รวมทั้งช่วยในการดูดซึมวิตามินและการเจริญเติบโต สัตว์น้ำบางชนิดไม่สามารถสร้างกรดไขมันจำเป็นได้เอง จึงต้องได้รับจากอาหารโดยตรง
- คาร์โบไฮเดรต เป็นแหล่งพลังงานของสัตว์น้ำ โดยอยู่ในรูปของแป้งและน้ำตาล แม้ว่าสัตว์น้ำจะไม่ต้องการคาร์โบไฮเดรตมากเท่าสัตว์บก แต่ก็ช่วยลดต้นทุนอาหารและเป็นแหล่งพลังงานสำรองได้
- วิตามินและแร่ธาตุ เป็นสารอาหารที่จำเป็นต่อการทำงานของร่างกายสัตว์น้ำ โดยเฉพาะในสัตว์น้ำวัยอ่อน หากได้รับไม่เพียงพออาจทำให้เกิดภาวะขาดสารอาหารและเจริญเติบโตผิดปกติได้
วัตถุดิบอาหารสัตว์น้ำ
วัตถุดิบอาหารสัตว์น้ำสามารถแบ่งออกเป็นหลายกลุ่มตามแหล่งที่มา ได้แก่
- แหล่งโปรตีนจากสัตว์ ปลาป่นเป็นวัตถุดิบสำคัญที่นิยมใช้ในอาหารสัตว์น้ำ เนื่องจากมีโปรตีนสูงและคุณภาพดี ผลิตจากปลาเศษปลาเล็กปลาน้อย หรือส่วนเหลือจากโรงงานแปรรูปสัตว์น้ำ เช่น หัวปลา ก้างปลา และเครื่องในปลา
- แหล่งโปรตีนจากพืช กากถั่วเหลืองเป็นวัตถุดิบที่นิยมใช้มากที่สุดในกลุ่มโปรตีนจากพืช เนื่องจากมีโปรตีนสูงประมาณ 44 เปอร์เซ็นต์ และหาได้ง่ายจากอุตสาหกรรมแปรรูปถั่วเหลือง
- แหล่งโปรตีนต่ำ ปลายข้าว รำละเอียด และแป้งมันสำปะหลัง เป็นวัตถุดิบที่ใช้เป็นแหล่งพลังงานในอาหารสัตว์น้ำ มีต้นทุนต่ำและหาได้ง่ายในชุมชน โดยปลายข้าวมีโปรตีนประมาณ 8 เปอร์เซ็นต์ ส่วนรำละเอียดมีโปรตีนประมาณ 12 เปอร์เซ็นต์ และยังเป็นแหล่งวิตามินบีรวมอีกด้วย
- วิตามินและแร่ธาตุเสริม ในการผลิตอาหารสัตว์น้ำมักมีการเติมแร่ธาตุและวิตามินเสริม เช่น แคลเซียม ฟอสฟอรัส วิตามินเอ วิตามินดี และวิตามินอี เพื่อให้สัตว์น้ำได้รับสารอาหารครบถ้วน
วัตถุดิบพื้นบ้านสำหรับผลิตอาหารสัตว์น้ำ
การใช้วัตถุดิบพื้นบ้านเป็นแนวทางสำคัญในการลดต้นทุนการผลิตอาหารสัตว์น้ำ โดยวัตถุดิบที่นิยมใช้ ได้แก่
- ถั่วเหลืองเป็นแหล่งโปรตีนและพลังงานที่สำคัญ มีโปรตีนประมาณ 38 เปอร์เซ็นต์ นิยมนำมาใช้เป็นส่วนผสมในอาหารสัตว์น้ำหลังผ่านกระบวนการทำให้สุก
- ใบกระถินมีโปรตีนประมาณ 25 เปอร์เซ็นต์ สามารถนำมาใช้เป็นวัตถุดิบอาหารสัตว์ได้ แต่ต้องผ่านกระบวนการลดสารพิษไมโมซีนก่อนใช้งาน
- กากมะพร้าวเป็นวัสดุเหลือใช้จากการคั้นกะทิ มีไขมันสูงและสามารถนำมาหมักเพื่อใช้เป็นวัตถุดิบอาหารสัตว์น้ำได้
- หอยเชอรี่เป็นศัตรูพืชในนาข้าว แต่สามารถนำมาแปรรูปเป็นอาหารสัตว์น้ำได้ เนื่องจากมีโปรตีนสูงถึง 54–65 เปอร์เซ็นต์ และสามารถใช้ทดแทนปลาป่นได้บางส่วน
- หญ้าเนเปียร์เป็นพืชอาหารสัตว์ที่ปลูกง่าย โตเร็ว และให้ผลผลิตสูง มีโปรตีนประมาณ 12.6 เปอร์เซ็นต์ สามารถนำมาใช้เลี้ยงปลากินพืชเพื่อลดต้นทุนการผลิตได้
การเพาะเลี้ยงสัตว์น้ำแบบอินทรีย์
การเพาะเลี้ยงสัตว์น้ำแบบอินทรีย์เป็นระบบการผลิตที่มุ่งเน้นความปลอดภัยต่อผู้บริโภคและสิ่งแวดล้อม โดยเน้นการใช้วัตถุดิบธรรมชาติ ลดการใช้สารเคมี และรักษาความหลากหลายทางชีวภาพ หลักสำคัญของการผลิตอาหารสัตว์น้ำอินทรีย์ คือ
- ใช้วัตถุดิบที่ผ่านการรับรองมาตรฐานอินทรีย์
- หลีกเลี่ยงการใช้สารเคมี ฮอร์โมน และสารเร่งการเจริญเติบโต
- ใช้วัตถุดิบจากธรรมชาติและการประมงอย่างยั่งยืน
- ไม่ใช้วัตถุดิบที่มีการตัดแต่งพันธุกรรม (GMO)
การผลิตอาหารเม็ดลอยและอาหารเม็ดจม
การผลิตอาหารเม็ดลอย
อาหารเม็ดลอยผลิตโดยการบดวัตถุดิบต่าง ๆ เช่น ถั่วเหลือง ปลายข้าว และรำ แล้วนำมาผสมให้เข้ากัน จากนั้นจึงอัดผ่านเครื่องผลิตอาหารเม็ด ก่อนนำไปอบหรือผึ่งลมให้แห้ง
การผลิตอาหารเม็ดจม
อาหารเม็ดจมมีขั้นตอนคล้ายอาหารเม็ดลอย แต่ต้องนำปลายข้าวไปต้มให้สุกก่อนผสมอาหาร จากนั้นจึงอัดเป็นเม็ดและนำไปผึ่งให้แห้ง เหมาะสำหรับสัตว์น้ำที่หากินบริเวณก้นบ่อ เช่น กุ้งและปลาดุก
สูตรอาหารสัตว์น้ำต้นทุนต่ำ
กรมประมงได้แนะนำสูตรอาหารสัตว์น้ำต้นทุนต่ำที่ใช้วัตถุดิบพื้นบ้าน เช่น ปลาป่น กากถั่วเหลือง รำ ปลายข้าว และหญ้าเนเปียร์ เพื่อช่วยลดต้นทุน การผลิตและเพิ่มทางเลือกให้เกษตรกร นอกจากนี้ ยังมีการพัฒนาสูตรอาหารกุ้งต้นทุนต่ำ โดยใช้วัตถุดิบในท้องถิ่นร่วมกับอาหารสำเร็จรูป เพื่อลดค่าใช้จ่ายในการเพาะเลี้ยงกุ้งแบบอินทรีย์อีกด้วย
สรุป
อาหารสัตว์น้ำอินทรีย์จากวัตถุดิบพื้นบ้านเป็นแนวทางสำคัญในการลดต้นทุนการเพาะเลี้ยงสัตว์น้ำ และช่วยส่งเสริมระบบการผลิตที่ปลอดภัยต่อผู้บริโภคและสิ่งแวดล้อม การเลือกใช้วัตถุดิบในท้องถิ่น เช่น ถั่วเหลือง ใบกระถิน หญ้าเนเปียร์ หรือหอยเชอรี่ สามารถช่วยเพิ่มประสิทธิภาพการผลิตและสร้างความยั่งยืนให้แก่เกษตรกรได้
นอกจากนี้ การผลิตอาหารสัตว์น้ำใช้เองยังช่วยให้เกษตรกรสามารถควบคุมคุณภาพอาหาร ลดต้นทุน และพัฒนาระบบการเพาะเลี้ยงสัตว์น้ำแบบอินทรีย์ได้อย่างเหมาะสมในระยะยาว
ข้อมูลติดต่อ
ติดต่อและสอบถามเพิ่มเติมได้ที่ :ผู้ช่วยศาสตราจารย์ ดร.สุดาพร ตงศิริ
สังกัด : คณะเทคโนโลยีการประมงและทรัพยากรทางน้ำ
โทร : 053-875100-2